28 września 2013

BŁYSZCZKA JARZYNÓWKA

(AUTOGRAPHA GAMMA)


























Upraszczając sprawę, błyszczka jarzynówka jest motylem składającym autografy w kształcie litery gamma - γ
I nie było by w tym nic dziwnego, gdyby motyle potrafiły by pisać, a na dodatek pisać greką.

Łacińska nazwa tego dzienno- nocnego motyla została zainspirowana wyraźnym, kremowym wzorem w kształcie litery gamma znajdującym się na przednich skrzydłach błyszczki jarzynówki.

przednie skrzydła o długości do 2,3 cm mają kolor szary, szaro- brunatny z widocznymi przebarwieniami w kolorach fioletowym, ciemno- zielonym, brązowym a nawet pomarańczowym i popielatym. Pole środkowe jest przyciemnione; przepaski wewnętrzna i zewnętrzna są podwójne, najcharakterystyczniejszym elementem jest wspomniana wcześniej litera gamma widniejąca na środku przednich skrzydeł.

























Błyszczka jarzynówka ma tylne skrzydła  w kolorze żółtawo- szarym z ciemnym brzegiem, tułów i odwłok szare, szaro- beżowe. Motyle pojawiają się licznie od maja do września, przylatują z północnej Afryki. Latają także w ciągu dnia (w przeciwieństwie do większości sówkowatych), żywią się nektarem kwiatów.
Spotkać je można na polach, łąkach, w ogrodach, lasach liściastych i łęgowych, często odwiedzają ludzkie domy.

Błyszczka jarzynówka występuje w całej Europie, w górach aż do partii szczytowych.

Samice składają jaja na różnych gatunkach roślin, także uprawnych, i na sadzonkach w szkółkach leśnych. Żerujące gąsienice wyrządzają znaczne szkody w uprawach m.in. lnu, tytoniu, roślin krzyżowych, a także młodych sosen. Gąsienice są jasnozielone, niekiedy z niebieskawym odcieniem, z pojedynczymi kępkami włosków na ciele, na grzbiecie mają białe paski, po bokach żółte. Przepoczwarczenie następuje po kilku tygodniach na spodniej stronie liści, w wełnistym kokonie, motyle pojawiają się po 2-3 tygodniach. W ciągu 1 roku rozwijają się 3-4 pokolenia. Część motyli odlatuje jesienią do krajów południowych.

Źródła: "Motyle Polski Atlas" Jerzy Heintze; Warszawa 1990.
             "Motyle Leksykon Przyrodniczy" Helgard Reichholf-Riehm; Warszawa 1996.

27 września 2013

PODGRZYBEK BRUNATNY

(XEROCOMUS BADIUS)

























Podgrzybek brunatny jest chętnie zbieranym grzybem z rodziny borowikowatych. Występuje on od czerwca do końca listopada w lasach liściastych i iglastych, najczęściej w podgórskich drzewostanach świerkowych.

Kapelusz podgrzybka brunatnego ma średnicę od 40 do 150 mm, na początku jest on półkolisty, później wypukły, dojrzałe egzemplarze mają kapelusz poduszkowaty. Kapelusz młodych podgrzybków jest aksamitny, potem gładki, przy wilgotnej pogodzie śluzowaty a przy dłuższy okresie suchym bywa popękany. Jego kolor to kasztanowo- bązowy, ciemno- brązowy rzadko także czerwono- bązowy.

























Znajdująca się u spodu kapelusza siateczka u młodszych osobników ma kolor białawy, u starszych blado- żółty, u okazów starych ma kolor zielono- żółty lub oliwkowo- zielony, siateczka po dotknięciu nabiera koloru zielonego, lekko fioletowego bądź niebieskawego, nazywane jest to sinieniem.
Rurki tworzące siateczkę mają długość do 20 mm, na początku maja kolor blado- kremowy potem blado- żółty i oliwkowy, na przekroju są siniejące.

Podgrzybek brunatny ma miąższ o kolorze kremowym do blado- żółtawego, po przełamaniu miąższ lekko błękitnieje, z tego powodu grzyb ten jak inne nabierające po przełamaniu kapelusza błękitnej barwy nazywany jest potocznie siniakiem. Miąższ ma łagodny grzybowy smak i zapach.

Trzon podgrzybka ma długość 4- 12 cm i średnicę do 1,5 cm, młody jest w kształcie pękaty, później cylindryczny, na kremowo- żółtym tle widoczne są pionowe brązowe włókna.
























Źródła: "Grzyby znane i mniej znane" Aurel Dermek; Warszawa 1988.

25 września 2013

BOROWIK USIATKOWANY, PRAWDZIWEK USIATKOWANY, PRAWDZIWEK

(BOLETUS AESTIVALIS)

























Borowik usiatkowany to jeden z najsmaczniejszych polskich grzybów. Prawdziwka tego spotkać można w lasach liściastych i mieszanych, rzadko także w czystych lasach iglastych, najczęściej znajdujemy go  w okolicy dębów i buków. Owocniki tego borowika pojawiają się od końca maja do czerwca a potem od końca sierpnia do października.
Owocuje jako jeden z pierwszych grzybów rurkowych, często opanowywany przez larwy owadów. W Polsce ten gatunek często traktowany jest jako odmiana usiatkowana borowika szlachetnego.

Borowik usiatkowany ma kapelusz o średnicy od 60 - 300 mm, najpierw półkolisty albo bulwkowaty, później wypukły a w końcu poduszkowaty. Młody prawdziwek usiatkowany ma kapelusz zwykle szaro- jasnożółty, później płowo-brązowy, do jasno- kawowo - brązowego. Jego powierzchnia jest matowa, gładka lub lekko pomarszczona, podczas suchej aury skórka na kapeluszu może pękać.

























Rurki znajdujące się od spodu kapelusza mają długość 10- 40 mm. Rurki borowika usiatkowanego są białe, tworzą one widoczna od spodu bardzo gęsta siateczkę, również o białym kolorze.

Trzon prawdziwka- borowika usiatkowanego ma długość 100- 250 mm i grubość 20 do 70 mm. Młode owocnik mają trzon pękaty, beczułkowaty, z wiekiem staje się on coraz bardziej wysmukły i cylindryczny. Kolor trzonu to kremowy, blado - cynamonowy, czasem lekko brązowy.
Miąższ tego grzyba jest delikatny, biały,pod skórką lekko jasno- brązowawy, nad rurkami niekiedy żółtawy, nie przebarwiający się, za młodu jędrny i zwarty, później miękki, gąbczasty. Zapach i smak bardzo przyjemny, który jest bardzo intensywny w suszu.

Źródła: "Grzyby znane i mniej znane" Aurel Dermek; Warszawa 1988.

16 września 2013

MIENIAK STRUŻNIK - motyl z zieloną trąbką

(APATURA ILIA)

 Mieniak strużnik jest motylem, którego spotkać możemy- jak druga część nazwy wskazuje przy strugach wodnych. Mieniak w największej liczbie występuje w górach, spotkać go można jednak w całym kraju na brzegach lasów, na polanach lasów mieszanych rosnących na glebach wapiennych, przy leśnych strumieniach, w nasłonecznionych dolinach górskich a szczególnie w widnych lasach i zaroślach z wierzbami, topolami i osikami.

Mieniak strużnik występuje we Francji, południowych i środkowych Niemczech, w Europie Środkowej, na wschodzie spotykany daleko aż po Azję, na południu po środkowe Włochy i północną Grecję, lokalnie w Hiszpanii i Portugalii. Nie występuje w Anglii, Skandynawii i na wyspach Śródziemnomorskich.


Dla wszystkich mieniaków (w Polsce występują dwa gatunki - Mieniak Strużnik i mniejszy od niego Mieniak Tęczowiec) charakterystyczny jest niebieski połysk skrzydeł, które mienią się modro podczas poruszania. Tylne skrzydła mają charakterystyczne, równomierne, zygzakowate wcięcia, które nadają mieniakom egzotyczny wygląd. Mieniak strużnik posiada podobnie jak tęczowiec pomarańczowo obrzeżone oczka na tylnych skrzydłach, w odrużnieniu do mniejszego kuzyna posiada oczka również na przednich skrzydłach. Na przednich i tylnych skrzydłach znajdują się białe plamki i przydymienia, które od strony tułowia ograniczone są wyraźną granicą a rozmywają się do brzegów skrzydeł. Tło skrzydeł jest brunatno- brązowe.
Samice mieniaków są większe od samców, ich skrzydła pozbawione są niebieskiego połysku, ale zachowują charakterystyczne dla danego gatunku oczka.
O tym do czego motylom potrzebne są oczka na skrzydłach w opisie TEGO gatunku.
Długość przedniego skrzydła to 3,2 - 3,5 cm.

Mieniak strużnik w przeciwieństwie do wielu innych motyli nie żywi się nektarem kwiatowym a sokiem wyciekającym z ran na drzewach i płynami zawartymi w gnijących substancjach (także odchodach zwierzęcych), które pobierają za pomocą bardzo długiej, ruchliwej i wyraźnie widocznej zielonej trąbki.

Stożkowe żeberkowane jaja są składane przez samice pojedynczo, na wierzchu liści pokarmowych gąsienic.
Gąsienice są zwężone z obu końców, intensywnie zielone. Posiadają charakterystyczne różki upodabniające je do bezskorupowych ślimaków. Żerują od sierpnia. Roślinami żywicielskimi są topole  i wierzby. Gąsienice są formą zimującą, zimują na gałązkach roślin żywicielskich, po drugiej wylince i wiosną kontynuują żerowanie.
Przepoczwarzenie następuje w czerwcu. Poczwarki przyczepione są do spodu liści.

Często występuje też inna forma strużnika, która różni się od formy podstawowej pomarańczowym zabarwieniem plam na skrzydłach. Odmiana ta jest lokalnie częstsza od nominatywnej.

 Mieniak strużnik jest motylem chronionym w Polsce, zagrożeniem dla tego gatunku nie jest bezpośrednie prześladowanie lecz niszczenie jego środowiska.

Źródła: "Motyle Polski Atlas" Jerzy Heintze; Warszawa 1990.
             "Motyle Leksykon Przyrodniczy" Helgard Reichholf-Riehm; Warszawa 1996.

12 września 2013

"JARZĘBINA" JARZĄB POSPOLITY

(SORBUS AUCUPARIA)

Jarzębina jest nazwą potoczną dla drzewa lub krzewu liściastego nazywającego się Jarząb Pospolity. Łacińskie słowo "aucupatio" oznacza polowanie na ptaki- niegdyś jagody jarzębiny używane były do zwabiania ptaków.

Jarząb mający postać drzewa osiąga wysokość do 15 m. wysokości, może przyjmować także postać wielopniowego, wysokiego krzewu.

Liście jarzębiny są nieparzystopierzaste, złożone z 9- 15 listków, które mają kształt lancetowaty a brzegi piłkowane, ich spód jest zazwyczaj szarawo owłosiony, długość do 6 cm.



Jarzębina kwitnie od maja do czerwca, jej kwiaty są białe, o średnicy ok 1 cm., zebrane są w wielokwiatowe baldachy.
Jarząb zwyczajny owocuje od lipca do października, jego owoce są kuliste, czerwone i mięsiste, w kształcie przypominają malutkie jabłuszka, w smaku są cierpkie.
Owoce jarzębiny nie są jadalne na surowo z powodu swojego cierpko- gorzkiego smaku, smak ten poprawia się po przemrożeniu, wtedy owoce nadają się na różnych rodzajów przetwory- dżemy, galaretki, kompoty, oraz do produkcji wódek (jarzębiak) i nalewek. Znajdują także zastosowanie w ziołolecznictwie: substancje w nich zawarte działają moczopędnie, przeciwbiegunkowo i łagodząco w dolegliwościach żołądkowych.

























Kora jarzębiny jest szara i gładka, drewno miękkie, nadające się do obróbki, gałęzie są giętkie.

Jarząb pospolity jest gatunkiem pionierskim i zwykle jako pierwszy pojawia się w miejscach niezarośniętych drzewami czy krzewami, są to zręby czy wiatrołomy. Dobrze znosi różne warunki siedliskowe, często rośnie na bardzo jałowych glebach- piaskach, dobrze znosi zacienienie.
Występuje w całej Europie, południowo-zachodniej Azji, zachodniej Syberii. W Polsce pospolity na całym obszarze, w górach spotykany do pietra kosodrzewiny.

Owoce jarzębiny są przysmakiem ptaków takich jak drozd, kwiczoł czy jemiołuszka, ptaki te wydalając niestrawione nasiona Jarzęba przyczyniają się do jego rozsiewania.

 Źródła: "Dendrologia" Włodzimierz Seneta: Warszawa 1983.
             " Zioła i ich stosowanie" Maria Dziak, Barbara Kuźnicka: Warszawa 1987. 

             "100 najpiękniejszych roślin w Polsce" Renata Krzyściak-Kosińska, Marek Kosiński.

10 września 2013

MAŚLAK ZWYCZAJNY - GRZYBY JADALNE

(SUILLUS LUTEUS)

























Maślak zwyczajny rośnie w lasach iglastych, głównie pod sosnami. Maślaki współżyją z korzeniami sosen pobierając od nich glukozę, w zamian dostarczają drzewom sole mineralne oraz wodę.

Kapelusz maślaka zwyczajnego ma średnicę 4- 12 cm., u młodych osobników jest on półkulisty, następnie staje się stożkowaty, najstarsze osobniki są prawie płaskie bądź poduszkowate. Kolor kapelusza w zależności od nasłonecznienia, wilgotności i dostępu do substancji odżywczych może przyjmować bardzo różne odcienie brązu- od ciemno- brązowego, przez oliwkowo- brązowy, czerwono- brązowy, brązowy z lekko fioletowym odcieniem po żółto- brązowy a nawet ochrowy. Powierzchnia kapelusza maślaka jest gładka, błyszcząca, śluzowata i lepka, skórka daje się łatwo oddzielić od miąższu.

























Spód kapelusza jest siateczkowany, składa się z drobnych rurek o długości 6-14 mm., rurki mają kolor jasno- żółty, u osobników młodych są kremowe bądź prawie białe.

Trzon maślaka zwyczajnego ma długość 3- 12 cm. i grubość 1-3cm., jest on cylindryczny, pełny, zwężający się ku górze.

Maślaki mają miąższ o wyśmienitym smaku i delikatnym grzybowym zapachu, miąższ jest miękki, soczysty, u młodych osobników kremowy lub białawy a u starszych żółtawy.

Maślaki zbieramy od maja do późnego listopada w lasach sosnowych, a także w drobnych sosnowych zadrzewieniach, często spotyka się maślaki rosnące nawet kilkanaście metrów od najbliższych dużych sosen.

Maślak zwyczajny nadaje się do duszenia, smażenia i marynowania, nie nadaje się do suszenia, ani do transportu. Skórkę z kapelusza należy usunąć przed spożyciem (jest kwaśna). Jest często atakowany przez owady, powodujące jego robaczywienie.

 Źródła: "Grzyby znane i mniej znane" Aurel Dermek; Warszawa 1988.

9 września 2013

JAŁOWIEC POSPOLITY

(JUNIPERUS COMMUNIS)

























Jałowiec jest rośliną iglastą, należącą do rodziny cyprysowatych, w zależności od warunków glebowych i nasłonecznienia miejsca, w którym rośnie, jałowiec ma formę krzewu osiągającego do 5m. wysokości bądź też drzewa o wysokości nawet do 15m. Średnica jego pnia wynosi od 10 do 50 cm. Młode gałązki jałowca są trójkanciaste. Korona gęsta i wąska.
Kora jałowca jest szaro- brunatna, łuszcząca się cienkimi płatkami, szpilki stoją po trzy w okółkach naprzemianległych. Igły jałowca są dosyć szerokie- do 3mm. i krótkie - 10-20mm., są one proste, ostro zakończone i bardzo kłujące, ciemno-zielone z jasnym woskowym nalotem.


Kwiaty męskie jałowca, barwy żółtej, składają się z łuseczkowatych, trójkątnych pręcików, ułożonych po trzy w kilku okółkach i zaopatrzonych u spodu w 3-7 woreczków pyłkowych.

Kwiaty żeńskie jałowca występują na krótkopędach. U jałowca pospolitego krótkopęd okryty jest łuskami stojącymi po 3 w okółkach, na jego szczycie stoją 3 zalążki, na przemian z trzema łuskami najwyższego okółka.

Po zapyleniu i zapłodnieniu, łuseczkowate liście grubieją, mięśnieją, zrastają się i zamykają od góry zalążki.
Tworzy się nibyjagoda; tzw szyszkojagoda.
Owoce jałowca- szyszkojagody początkowo są w postaci małej, twardej, bladozielonej kulki, która dojrzewa dopiero w następnym roku- staje się wtedy granatowo- czarna, pokryta jest sinym, woskowym nalotem.

Dojrzałe owoce jałowca mają szerokie właściwości lecznicze i stosowane były już w starożytności jako wino o moczopędnym, napotnym i czyszczącym krew działaniu.
Szyszkojagody zawierają olejki lotne (pinen, sabinem, terpineol), cukry (glukozę i fruktozę), garbniki, flawonoidy, związki żywicowe, kwasy organiczne, działają moczopędnie, żółciopędnie, oraz w zaburzeniach trawienia. Olejek jałowcowy stosowany zewnętrznie działa drażniąco oraz odkażająco.

 Jałowiec jest rośliną światłolubną i bardzo mało wymagającą. Rośnie na glebach jałowych- stąd nazwa "Jałowiec", zarówno na glebach piaszczystych jak i gliniastych a nawet na skałach z choćby odrobiną podłoża organicznego i wilgoci. Jałowce spotkać można w suchych borach sosnowych, na wrzosowiskach, na pastwiskach gdzie las został zniszczony, w górach wśród skał i na nieużytkach.
Jałowiec jest pospolitą rośliną na całym niżu oraz w łuku Karpat, gdzie pojedyncze egzemplarze sięgają po regiel górny. Występuje w całej Europie, w Azji Północnej, Ameryce Północnej i Afryce Północnej.

























Źródła: "Rośliny Borów" Wanda Laskowska: Warszawa 1983. 
             "Dziko rosnące rośliny użytkowe" Jakub Mowszowicz: Warszawa 1975.
             " Zioła i ich stosowanie" Maria Dziak, Barbara Kuźnicka: Warszawa 1987. 

4 września 2013

BIEGACZ GRUZEŁKOWATY - nurkujący chrząszcz.

(CARABUS VARIOLOSUS)

























Biegacz gruzełkowaty jest dużym chrząszczem z rodziny biegaczowatych. W Polsce biegacz ten jest rzadko spotykany, zobaczyć go można w górach i na pogórzach gdzie przemyka pomiędzy kamieniami w korycie potoku górskiego bądź poluje w wilgotnym lesie, na podmokłej łące czy nieopodal kałuż, rowów melioracyjnych czy innych zbiorników wodnych. Biegacz gruzełkowaty jest ściśle związany z terenami wilgotnymi i ze strumieniami czy oczkami wodnymi z bardzo czysta wodą. Chrząszcz ten bardzo dobrze pływa i nurkuje w wodzie, potrafi skrywać się pod taflą wody, pomiędzy kamieniami i zwinnie przemykać wśród otoczaków. Jest to jedyny Polski chrząszcz mogący żerować pod woda, wytrzymuje on w zanurzeniu nawet do 20 min!
Poluje na larwy owadów, kijanki, pijawki i skorupiaki.


Biegacz gruzełkowaty osiąga rozmiary od 2,5 do 3,5 cm. Spód jego ciała ma kolor czarny, wierzch grafitowy, matowy gdy jest suchy.  Pokrywy skrzydłowe z głębokimi żłobieniami, przedzielonymi dołkami, które u osobników spotykanych w terenie wypełnione są błotem. Dymorfizm płciowy, taki jak u innych przedstawicieli rodzaju: samice są większe, z szerszymi pokrywami, przednie stopy samców są najczęściej zgrubiałe.

Rozwój biegacza gruzełkowatego od jaja do postaci dorosłej trwa zwykle dwa miesiące. W Polsce owady dorosłe spotykane są najczęściej od połowy kwietnia do końca września. W pozostałym okresie przebywają w diapauzie- okresie życia utajonego, w którym czynności życiowe ograniczone są no niezbędnego do przetrwania minimum, w próchnie lub pod ziemią. Zimują owady dorosłe, które prawdopodobnie mogą żyć do kilku lat.

W Polsce został objęty programem Natura 2000 a także ścisłą ochroną gatunkową.


2 września 2013

KOŹLARZ BABKA, KOZAK, BRZOZAK - GRZYBY JADALNE

(LECCINUM SCABRUM)

























Koźlarz babka jak większość z naszych bardziej popularnych grzybów ma bardzo wiele nazw potocznych, zwyczajowych i ludowych, nazywany jest on wraz z innymi grzybami rodzaju Laccinum "kozakiem" inne funkcjonujące nazwy to:
- brzozak
- babka
- koźlarek
- kozak babka
- kozak/ koźlak brzozowy
- grzyb koźlarz
- grzyb szorstkotrzonowy
- grzyb chropawy
- podbrzeźniak
- koźlarz brzozowy
- stojak
- stojaczek
- kozar

Koźlarz babka charakteryzuje się szarobrązowym lub czarnobrązowym kapeluszem, który u młodych grzybów jest półkolisty, czasem nieregularny, z wiekiem wypłaszczający się, poduszkowaty, o brzegach lekko zadartych ku górze. Przy wilgotnej pogodzie powierzchnia kapelusza jest śliska, lekko śluzowata. Średnica kapelusza wynosi 0d 5 do nawet 20 cm.
Spód kapelusza o barwie szarobiałej pokryty jest warstwą rurek. Warstwa ta ma grubość od 1 do 3 cm,


 Trzon brzozaka ma długość 8 do 17 cm i grubość od 1 do 4 cm, jest on cylindryczny, u góry zwężony, na szaro- białawym tle pokryty gęstymi, brązowymi, czarnymi bądź szarymi kosmkami.

Miąższ koźlarza ma kolor biały lub delikatnie kremowy, po przekrojeniu bądź przełamaniu kapelusza nie przebarwia się, nie sinieje. Ma łagodny smak i delikatny grzybowy zapach.

W Europie Środkowej jest pospolity. Również w Polsce występuje pospolicie od lata do jesieni. Rośnie w lasach liściastych oraz mieszanych, często także poza lasem na rzadko zadrzewionych łąkach czy skwerach z brzozami. Rośnie wyłącznie pod brzozami, tworzy bowiem mikoryzę z tym gatunkiem drzew.

Koźlarz babka jest wyśmienitym grzybem jadalnym, szczególnie smaczne są jędrne młode owocniki. Grzyb ten wykorzystywany jest do wielu potraw- sosów, zup, jako aromatyczny dodatek do mięs i przetworów, świetnie nadaje się do suszenia i marynowania. Jego wartości smakowe i aromatyczne są równe wartościom najlepszych borowików- prawdziwków.


 Źródła: "Grzyby znane i mniej znane" Aurel Dermek; Warszawa 1988.