Kategorie
Przyroda

SŁONECZNIK ZWYCZAJNY (HELIANTHUS ANNUUS)

Słonecznik jest rośliną uprawną pochodzącą z Meksyku, uprawiany jako roślina ozdobna, pastewna i oleista. Należy do rodziny Astrowych.
Jest to roślina jednoroczna, o grubej, pustej w środku i porośniętej przezroczystymi włoskami łodydze, osiąga wysokość do 2,5 m. Liście są także owłosione, szorstkie o kształcie sercowatym.

Koszyczki kwiatowe maja bardzo duże rozmiary – nawet do 70 cm średnicy, płatki zewnętrzne mają kształt językowaty – żółte, wewnętrzne rurkowaty – białe, brunatne bądź żółte. Posiada także podłużne, ostro zakończone i owłosione liście okrywy koszyczka.

Oprócz pozyskiwania nasion do wyrobu oleju słonecznikowego, kwiat może być także wykorzystywany jako roślina lecznicza. Zewnętrzne –  żółte płatki słonecznika posiadają karotenoidy, flawonoidy, betainę i cholinę.  Nalewka spirytusowa wykonana z 5 łyżek świeżych płatków oraz 1/2 szklanki spirytusu, odstawiona na 2 tygodnie a potem podawana w stosunku 30 kropli na pól szklanki wody – 3 razy dziennie, ma łagodne działanie przeciwgorączkowe oraz pobudza apetyt.

Aż trudno uwierzyć, że te zdjęcia zostały zrobione tylko 2 tygodnie temu….

Źródła: „Mała księga ziółAnna Mazerant: Warszawa 1990.             
             ” Zioła i ich stosowanie” Maria Dziak, Barbara Kuźnicka: Warszawa 1987. 
             ” Wielki atlas roślin”  F.A. Novak, Warszawa 1975.

Kategorie
Przyroda

MYSIKRÓLIK (REGULUS REGULUS)

Najmniejszy z Polskich ptaków. Dl. całego ciała 9 cm, waga 5-6 g. rozpiętość skrzydeł 15,5 cm.
Ma charakterystyczną krępa sylwetkę, krótki ogonek i żółto-pomarańczowy pasek na czubku głowy. Wierzch ciała oliwkowy, spód dużo jaśniejszy. Na skrzydłach duża liczba jaśniejszych kresek oraz fragmenty żółte.

Występuje w lasach iglastych, najchętniej w borach świerkowych i jodłowych, rzadziej w sosnowych.
Mysikrólik żywi się pająkami, owadami i ich jajeczkami.
Gniazdo buduje pośród zwisających gałęzi drzew iglastych, jest ono misternie uwite z traw, igliwia i mchów i wplecione w gałązki.
Samiczka składa 8-11 kremowych lekko przydymianych jajek, wysiadywanych 14-17 dni. Młode opuszczają gniazdo po 2 tygodniach.

  Państwo Mysikrólikowstwo.

U obu płci Mysikrólika na głowie występują paski- dwa skrajne czarne oraz środkowy- u samiczki żółty a u samca bardziej pomarańczowy.

Mysikrólik prowadzi osiadły tryb życia, zazwyczaj przebywa wysoko w koronach drzew co razem z jego rozmiarami czyni go bardzo trudnym do wypatrzenia. Prawie cały czas słychać jego popiskiwanie i szczebiotanie.

BAJKA O MYSIKRÓLIKU

Dawno, dawno temu ptaki postanowiły wybrać sobie króla. Wybrały się do sowy żeby ta wymyśliła w jaki sposób mają dokonać wyboru swojego władcy. Uchodząca za najmądrzejszego ptaka sowa stanęła przed dylematem. Każdy ptak chciał być królem ptasiej gromady. Po bardzo długim namyśle zdecydowała:
– Królem będzie ten ptak, który wzbije się najwyżej w powietrze.
Momentalnie wszystkie ptaki wystartowały w powietrze, nawet słonki i derkacze. Po godzinie, kiedy było niemal już pewne, że nikt nie pokona orła, zauważono malutkiego ptaka, który wyskoczył z orlego ogona i wzbił się paredziesiąt centymetrów wyżej! Harmider i zamieszanie zapanowały wśród skrzydlatego bractwa: kto ma być królem? Uczciwy orzeł, czy przebiegły maluch? Przed dylematem stanęła sowa, która miała wydać ostateczny werdykt.
– Uczciwość będzie cnotą królewską, nie oszustwo – zadecydowała.- A mały skoro tak bardzo chciał być królem, to niech będzie, ale mysim. I niech się chowa, bo oszustwo to wstyd.

Kategorie
Przyroda

PIEPRZNIK JADALNY (KURKA) (CANTHARELLUS CIBARIUS)

Pieprznik jadalny popularnie nazywany kurką a także lisicą czy liszką jest smacznym i chętnie poszukiwanym grzybem jadalnym z rodziny pieprznikowatych. Posiada nieregularny kapelusz o średnicy od 10-70 mm, młody nieco wypukły, później stający się wklęsłym. Kapelusz jest żółty, z czasem blaknie.

Hymenofor – (część owocnika grzybów znajdująca się pod spodem kapelusza, na której występuje warstwa hymenialna, czyli obłocznia, wytwarzająca zarodniki) składa się z blaszkowatych żyłek, widlasto rozgałęzionych i połączonych poprzecznie anastomozami.
Trzon dł. 30-60 mm i gr. 8-25 mm. cylindryczny, pełny o zabarwieniu żółtym jaśniejszym niż kapelusz przechodzący w biel.
Miąższ bladożółty, zwarty, o przyjemnym korzennym zapachu i smaku.

Kurki rosną od maja do listopada w lasach liściastych a także iglastych, zwykle gromadnie.

Pieprznik jadalny wykorzystywany w wielu przepisach kulinarnych np. Jako farsz lub jako dodatek do pizzy
A sos kurkowy- coś pysznego!
Smak kurek jest charakterystyczny i bardzo ceniony.

Kategorie
Przyroda

ZAWILEC GAJOWY (PRZYLASZCZKA) (ANEMONE NEMOROSA)

Jest to gatunek byliny należącej do rodziny jaskrowatych. Gromadzi substancje pokarmowe w poziomych kłączach co decyduje o tym, że zakwita wczesną wiosną.
Na kłączu grubości ołówka wytwarza się już jesienią pączek, osłonięty trzema małymi, białawymi listkami.
Gdy otworzy się biały z zewnątrz różowawy kwiat, powstaje z nich okółek liści podkwiatostanowych podobnych do liści właściwych, obumierają one w lecie wraz z liśćmi właściwymi. Obumiera również koniec kłącza pozbawiony pączków, w skutek czego wydaje się, że roślina posuwa się naprzód.

Zawilec jest rośliną trującą. W przeszłości był wykorzystywany w medycynie ludowej i weterynaryjnej.
Ze względu na bardzo wolne tempo rozprzestrzeniania się uważany jest za roślinę wskaźnikową dawnych lasów.
Łodyga o dł. 10-25 cm jest naga i nierozgałęziona.
na długiej szypułce wyrastającej z okółka liści podkwiatostanowych, rozwija się tylko jeden kwiat (rzadko dwa), składający się zwykle z 6, rzadziej z 7 lub 8 listków okwiatu. Od wewnątrz listki są białe, od zewnątrz często różowawe. Mają kształt owalno-wydłużony i są nagie. Na wypukłym dnie kwiatowym osadzone są liczne żółte pręciki i liczne słupki (ok. 20). Pęd z pąkiem kwiatowym zwisa na szczycie i dopiero podczas kwitnienia się prostuje. Kwiaty zamykają się i zwisają o zmroku oraz podczas chłodnych, pochmurnych lub deszczowych dni, podnoszą się i rozchylają okwiat podczas dni pogodnych.

Zawilec Gajowy w róznych regionach kraju posiada różne nazewnictwo np: „przylaszczka”, „koziadrzyść”, „niestrętek”,  „raść”, „sasanka gajowa”, „sasanka niestrętek”, „zawilec niestrętek”, „zawilec biały”.

Kategorie
Przyroda

DZIĘCIOŁ DUŻY (DENDROCOPOS MAJOR)

Najpospolitszy z naszych dzięciołów, występuje we wszelkiego typu lasach, najchętniej w borach sosnowych. Posiada pstrokate, czarno białe upierzenie, urozmaicenie w kolorze upierzenia stanowi czerwona potylica u samca i czerwone podogonie u obu płci. U młodych czerwona plama jest większa i zajmuje cały czubek głowy.

Żywi się owadami wykutymi spod kory lub z głębi drewna, zwykle są to korniki bądź kózki. W okresie większych mrozów wydziobuje nasiona z szyszek sosnowych i świerkowych, które uprzednio wkleszcza w specjalnie przygotowana szczelinę na pniu lub gałęzi, tak zwaną kuźnię.

Gniazdo zakłada w dziupli wykutej w pniu drzewa kilka metrów nad ziemią.
Składa 4-8 białych, błyszczących jaj, które wysiaduje 11-12 dni, młode opuszczają dziuplę po ok 20 dniach.
Długość całego ciała dzięcioła dużego to max. 23 cm, rozpiętość skrzydeł 44 cm. waga 75-91 g.
Prowadzi częściowo osiadły tryb życia, prowadzi drobne migracje jesienno-wiosenne.

Kategorie
Przyroda

CZARCIKĘS ŁĄKOWY (Succisa pratensis)

Gatunek rośliny należący do rodziny szczeciowatych, występuje na Syberii, Kaukazie, w zachodniej Azji i w Europie, w Polsce jest średnio pospolity.

Łodyga Czarcikęsu ma wysokość 15-80 cm. przy ziemi jest naga, wyżej owłosiona. Pod ziemią roślina posiada krótkie, ucięte kłącze.
Liście eliptyczne lub jajowatolancetowate, dość grube, o brzegach prostych lub lekko ząbkowanych.
Kwiat w kształcie koszyczka, z początku półkulisty, potem bardziej płaski, 2-3 cm średnicy. Korona kwiatu niebieskofioletowa. Przysadki w postaci wąskolancetowatych plewinek. Korona o długości 4-7 mm jest owłosiona. Kwiaty środkowe tej samej wielkości, co brzeżne. Wewnątrz kwiatów dwukrotny słupek i 4 pręciki.
Owoc stanowi Czterokanciasty, silnie owłosiony orzeszek o długości ok. 5 mm.

Jest to roślina miododajna, kwitnąca od marca do września, rośnie na wilgotnych łąkach, torfowiskach, obrzeżach lasów.

Roślina nosi w zielarstwie i farmacji tradycyjną średniowiecznołacińską nazwę morsus diaboli, dosłownie ukąszenie diabła. Nazwa ta wywodzi się z ludowego podania: „Diabeł zazdrośnie chciał pozbawić ludzi czarcikęsu, będącego lekiem przeciwko zarazie, dlatego podgryzł jego korzenie. Bóg jednak sprawił, że mimo to czarcikęs może rosnąć dalej.”

Kłącze Czarcikęsu zawiera alkaloidy, saponiny, kwas kawowy i garbniki. Dawniej było wykorzystywane w lecznictwie.

Kategorie
Przyroda

JEŻ WSCHODNI (ERINACEUS ROUMANICUS)

Jeż wschodni to jeden z dwóch gatunków Jeżowatych występujacych w Polsce, jest to niewielki owadożerny ssak zamieszkujący Europę Wschodnią.

Drugi z jeży żyjacych w Polsce to Jeż zachodni (Erinaceus europaeus), jeż wschodni ma najczęściej biały lub jasno ubarwiony brzuch w przeciwieństwie do zachodniego,  którego brzuch i podgardleposiada czarne zabarwienie. Poza tym, gatunek wschodni jest nieco mniejszy. Długość jego ciała wynosi 19-30 cm, a masa średnio ok. 1 kg. Jeż wschodni ma około 6,5 tysiąca kolców, a zachodni ponad 8 tys. U zachodniego są o parę mm dłuższe. Kolce jeża wschodniego są niewyraźnie i nieregularnie prążkowane, najczęściej koloru brudnobiałego. Długość i ilość kolców na grzbiecie wzrasta wraz z wiekiem.

Jeż występuje w lasach mieszanych, nietrudno go także spotkać na terenach zamieszkanych przez ludzi- na osiedlach czy w parkach. Żyje samotnie. Jest zwierzęciem aktywnym o zmierzchu i w nocy. Dzień przesypia ukryty pod stertą liści lub w jamce. Żywi się owadami, dżdżownicami, ślimakami, drobnymi płazami, gadami i gryzoniami. Czasami odżywia się grzybami i opadłymi owocami. Jeż nie przepada za jabłkami a na pewno nie nosi ich na grzbiecie jak często jest to pokazywane dzieciom.

Przed nadejściem mrozów jeże zapadają w odrętwienie, które w Polsce trwa od połowy października do kwietnia. Przedtem, w okolicach sierpnia i września, rozpoczynają intensywnie żerować w celu zgromadzenia zapasów tłuszczu, dzięki któremu mogą przetrwać zimę. Masa ciała jeża zwiększa się wtedy dwukrotnie w ciągu zaledwie trzech tygodni. Jeż, podczas jednej nocy jest w stanie spożyć nawet 150 g pokarmu i wypić ok. 50 g wody. Dzięki zgromadzonemu uprzednio tłuszczowi, nie musi się martwić o pożywienie w czasie zimy. Gdy robi się chłodno, jeż przygotowuje sobie odpowiednią sypialnię. Mości gniazdo wykładając je suchymi liśćmi, trawą i mchem, często pod powalonym pniem, korzeniami drzew lub w ściółce. Zasypia zwinięty w kulkę. Spowalnia procesy fizjologiczne do minimum, tak aby zużyć jak najmniej energii. Temperatura ciała zwierzęcia spada wówczas z normalnych 34-36°C do ok. 4-5°C, a ilość uderzeń serca zmniejsza się ze 190 do 20 na minutę. Wiosną, gdy temperatura podskoczy do 14-16°C, wszystkie procesy w organizmie wracają do normy i jeż budzi się ze snu. Czasem zdarza się, że dzieje się do zbyt szybko i powracające mrozy zabijają wiele z tych zwierząt.

W Polsce jeż wschodni zasiedla niemal cały obszar kraju aż do granic zachodnich wzdłuż Odry, między Nysą Łużycką, Odrą i Wartą a także na wyspie Uznam występuje Jeż zachodni ( Jeż Europejski). W obszarze tym mogą być spotykane formy przejściowe między tymi dwoma gatunkami.

W związku z tym, że Jeż występuje na terenach zamieszkanych przez człowieka to często w ręce ludzi wpadają jeże ranne w kolizji z samochodem bądź poturbowane przez psy, zwierze ranne należy delikatnie i najlepiej w rękawicach ochronnych przenieść do pojemnika i zawieźć do weterynarza, zoo, lub szpitala dla dzikich zwierząt. Chwytanie jeża wymaga ochrony rąk przed poranieniem kolcami, zazwyczaj osaczony jeż zwija się w kulkę co wbrew pozorom ułatwia jego schwytanie i transport, niektóre osobniki potrafią podskakiwać na kilkanaście centymetrów co może wystraszyć osobę nie znającą tego zachowania. Niestety gdy ranna, ciężarna samica trafi do leczenia to młode przez nie urodzone w niewoli są najczęściej zjadane, dlatego w miarę możliwości ciężarne samice trzeba wypuszczać jak najszybciej na wolność, nawet jeżeli mają drobne obrażenia.

Źródła: „Ssaki Polski Od A Do Ż” Sławomir Wąsik; Warszawa 2011.
             „Zwierzęta w mieście” Andrzej G. Kruszewicz, Agnieszka Czujkowska; Warszawa 2007. 
             „Klucz do oznaczania ssaków Polski” Praca zbiorowa; Warszawa 1984.

Kategorie
Przyroda

PURCHAWKA CHROPOWATA (LYCOPERDON PERLATUM)

Gatunek grzyba należący do rodziny pieczarkowatych, rosnący od czerwca do listopada w lasach iglastych a także liściastych, zwykle w grupach, niekiedy pojedynczo.
Jest to grzyb jadalny, rzadko jednak zbierany. Do spożycia nadają się tylko młode owocniki, których wnętrze jest jeszcze białe i elastyczne. Nadaje się do spożycia w stanie świeżym, może też być suszony. Purchawka chropowata jest mało aromatyczna, jednak bardzo smaczna. Nadaje się jako dodatek do potraw gotowanych, najlepiej jednak smakuje pokrojona w plasterki i usmażona.

Owocnik ma kształt gruszkowaty albo maczugowaty wysokości 4-8 cm. Górna – płodna część kulista, na szczycie często z garbkiem, o średnicy 2-7 cm. Płonna kolumnowa część cylindryczna zwęża się do dołu i ma grubość 1,2 – 2,2 cm. Za młodu cały owocnik jest biały i usiany brodawkowatymi wypustkami, które łatwo odłamują się przy dotknięciu. Dorosły owocnik zabarwia się ochrowo-żółto a w końcu brązowo lub brązowo-szaro. wnętrze młodych owocników jest białe i mięsiste natomiast dojrzałych żółtooliwkowe, miękkie i wodniste. Po dojrzeniu całe owocniki wysychają a wnętrze wypełnione jest brązowo-szarym proszkiem zarodników, który wydostaje się przez otwór na szczycie lub po nadepnięciu owocnika który wybucha wypuszczając dookoła chmurkę zarodników.

Źródła: „Grzyby znane i mniej znane” Aurel Dermek; Warszawa 1988.
Grzyby i ich oznaczanie” Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda; Warszawa 1985.

Kategorie
Przyroda

SIKORA MODRA, SIKORKA MODRASZKA (PARUS CAERULEUS) / (CYANISTES CAERULEUS)

Mniejsza i delikatniej zbudowana od Bogatki, na głowie charakterystyczna, niebieska czapeczka, obwiedziona w koło jasnym paskiem. Czystobiały policzek otoczony ciemną obwódką rozszerzającą się na karku, grzbiet koloru oliwkowego a skrzydła i ogon niebieskie, pierś wraz z brzuchem zabarwione na żółto.
Jest bardzo ruchliwa i hałaśliwa.

Występuje w różnego rodzaju lasach liściastych i mieszanych, a także w parkach i na osiedlach ludzkich (rzadziej niż Sikora Bogatka).
Pożywienie Modraszki podobnie jak Bogatki stanowią owady oraz ich jajeczka a także drobne nasiona pędy a na wiosnę słodkie fragmenty kwiatów. W zimie z wielka chęcią spożywa nasiona oleiste oraz tłuszcze zwierzęce podawane w karmnikach. (O dokarmianiu Sikor TUTAJ).
W gnieździe zbudowanym w dziupli, budce lęgowej bądź w różnych zakamarkach wytworzonych przez człowieka np: szczeliny w murach, szpary w zadaszeniach a nawet pionowe rury przęseł ogrodzeniowych, składa 10-16 białych rdzawo kropkowanych jaj. Jaja wysiadywane są 12-14 dni, młode opuszczają gniazdo po 17-18 dniach. Gniazdo zbudowane jest z traw, mchu, piórek i puchy, do budowy wykorzystują często przeróżne nici, kłaki i fragmenty tkanin.

Krajowa populacja Modraszki, głównie z zachodu kraju prowadzi wybitnie osiadły tryb życia, w zimie pojawiają się natomiast osobniki ze wschodu i północy kontynentu. Modraszka występuje w kilkunastu podgatunkach niemal w całej europie.

Kategorie
Przyroda

GIL (Pyrrhula pyrrhula)

 Charakterystyczny ptak z rodziny łuszczaków o rozmiarach większych od wróbla, o krępej budowie ciała, z mocno wysuniętą piersią i dużą głową.

Ubarwienie samca w szacie godowej to czerwono- ceglasta pierś i brzuch oraz policzki, popielaty wierzch ciała oraz czarna czapeczka sięgająca aż do gardła. Skrzydła i ogon koloru czarnego a na nich szeroki biały pasek. W locie dobrze widoczny biały kuper. Samica ma brązowo- popielaty kolor piersi i brzucha.

 Samiczka
Gile najłatwiej zaobserwować zimą lub na przelotach, w okresie lęgowym prowadzą natomiast skryty tryb życia. Wystepują w lasach iglastych a szczególnie w świerkowych i jodłowych. Zasiedlają również lasy mieszane z domieszka młodych świerków.
Pożywienie Gila stanowią głównie nasiona drzew i krzewów leśnych, np. dzikiej róży. Z owoców jarzębiny chętnie wydłubuje pestki. Wiosną odżywia się pączkami drzew, młodymi pędami. Bardzo rzadko zjada nasiona chwastów, ponieważ niepewnie się czuje na cienkich łodyżkach. Bardzo chętnie zjada nasiona (skrzydlaki) klonu. Po okresie lęgowym chętnie żywią się takimi suchymi i mięsistymi owocami jak jagody, owoce leśne – nasiona pokrzyw, łobody, jarzębiny, głogu, dzikiej róży, jaworu, czereśni, brzozy, olchy, dębu, buka, szczawiu i innych roślin, które ściągają je do parków i ogrodów. W odróżnieniu od drozdów i pokrzewek gile zatem nie interesują się mięsistą częścią owoców, ale ukrytymi w nich nasionami.
 Długość ciała 15-17 cm, rozpiętość skrzydeł max. 29 cm, masa ciała ok. 25 g.
Wyprowadza dwa lęgi, od maja do lipca. Składa 4-5 niebieskawych, nakrapianych jaj, które wysiaduje 14-15 dni. Młode opuszczają gniazdo po 14-16 dniach.
Gniazdo Gila jest zwykle zbudowane w gęstym świerku i ma kształt czarki utkanej z suchych gałęzi, łodyg, korzonków, mchów, liści i traw. Osiedla się w sąsiedztwie jezior, strumieni i górskich potoków.
 Zamieszkuje północną Europę i Azję aż po Kamczatkę i Japonię. Poza tym spotkać go można w północnej Turcji i Iranie. Nie zamieszkuje regionów śródziemnomorskich. Częściowo osiadły, ale wiele ptaków migruje zimą bardziej na południe, koczując w miejscach występowania pokarmu. Tylko populacje gnieżdżące się strefie tajgi na północy Europy i Azji migrują regularnie w rejony leżące w niższych szerokościach geograficznych na obu kontynentach. Przeloty od marca do kwietnia i od października do listopada. Wyróżnia się 9-10 podgatunków.
 W Polsce nieliczny ptak lęgowy we wszystkich regionach, lokalnie może być średnio liczny. Przez 200 lat na terenie Polski gile odbywały lęgi prawie wyłącznie w górach. Na pozostałym obszarze niegdyś tylko zimował, ale co najmniej od początku XX wieku zasięg jego występowania się rozszerzał, a liczebność wzrastała.

 Przelot wiosenny ma swój początek w połowie marca, a kończy się w kwietniu, jesienią migracja zaczyna się w październiku a kończy w listopadzie. Przelot jest dość obfity a spotykane stada  rzadko przekraczają liczbę kilkudziesięciu osobników.

 Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową.