Rate this post

Biom – definicja w prostych słowach

Najkrótsza definicja biomu

Biom to rozległy obszar Ziemi, na którym występują podobne warunki klimatyczne, charakterystyczna roślinność oraz zwierzęta przystosowane do takiego środowiska. Można traktować go jak dużą kategorię krajobrazów przyrodniczych. Biom nie oznacza więc pojedynczego lasu, jeziora ani parku narodowego, lecz typ środowiska powtarzający się w różnych miejscach świata. [1]

Przykładem jest tajga, czyli biom lasów borealnych. Rozciąga się ona przez północną część Ameryki Północnej, Skandynawię i Rosję. Lasy w Kanadzie, Finlandii oraz na Syberii nie są jednym wspólnym lasem, ale należą do tego samego biomu, ponieważ mają zbliżony klimat, dominujące drzewa iglaste i podobne mechanizmy przystosowania organizmów do długiej, mroźnej zimy.

Biomy na Ziemi tworzą szeroki układ powiązany głównie z temperaturą, ilością opadów, dostępnością wody i długością okresu wegetacyjnego. Okres wegetacyjny to część roku, w której warunki pozwalają roślinom aktywnie rosnąć. W lasie równikowym może trwać niemal cały rok, a w tundrze jest bardzo krótki.

Trzy elementy, które definiują biom

Najpierw analizuje się klimat. Znaczenie ma nie tylko średnia temperatura, lecz także jej wahania między porami roku, długość zimy, częstotliwość susz, wysokość opadów oraz tempo parowania wody. Pustynia może być bardzo gorąca, ale może też być chłodna. Łączy je przede wszystkim wyjątkowo mała ilość opadów w stosunku do zapotrzebowania organizmów na wodę. [4]

Drugim kryterium jest dominująca roślinność. To właśnie rośliny najczęściej najszybciej zdradzają, z jakim biomem mamy do czynienia. W tundrze dominują mchy, porosty, turzyce i niskie krzewinki. W tajdze przeważają świerki, sosny, modrzewie i jodły. Sawanna jest zdominowana przez trawy, między którymi rosną pojedyncze drzewa lub luźne grupy krzewów.

Trzeci element to zwierzęta oraz ich przystosowania. W zimnych biomach spotyka się grubą sierść, warstwę tłuszczu, hibernację, migracje i sezonową zmianę barwy futra. Na pustyniach ważne są aktywność nocna, życie w norach, ograniczanie utraty wody oraz pobieranie jej z pokarmu. W tropikach wiele zwierząt żyje wysoko w koronach drzew, ponieważ tam znajduje schronienie i pokarm.

Biom, ekosystem, siedlisko i biosfera – jak ich nie mylić

Biom a ekosystem to pojęcia bliskie, ale nie tożsame. Biom jest bardzo rozległą kategorią obejmującą wiele podobnych ekosystemów. Ekosystem to konkretny układ organizmów żywych i elementów nieożywionych w określonym miejscu. Staw, fragment lasu, torfowisko, rafa koralowa lub śródleśna polana mogą być ekosystemami.

Siedlisko oznacza miejsce, w którym żyje dany gatunek albo populacja. Dla sowy siedliskiem może być stary las z dziuplastymi drzewami. Dla wielu grzybów i owadów siedliskiem będzie martwe drewno. Dla ryby może nim być określony odcinek rzeki o odpowiedniej temperaturze, natlenieniu i prędkości przepływu.

Biosfera to najszersze z tych pojęć: obejmuje wszystkie części Ziemi, w których występuje życie. W jej granicach mieszczą się lądy, gleby, wody, dolne warstwy atmosfery i różne biomy. Uwaga: granice biomów nie są zwykle ostre jak granice państw. Między lasem a stepem, tundrą a tajgą czy sawanną a lasem tropikalnym mogą występować strefy przejściowe.

PojęcieSkalaPrzykład
BiomRozległy typ środowiskaTajga, tundra, pustynia, sawanna
EkosystemKonkretne miejsce i relacje w nim zachodząceStaw, fragment boru, torfowisko
SiedliskoMiejsce życia danego gatunkuDziupla dzięcioła, nora lisa, rafa dla koralowców
BiosferaWszystkie obszary Ziemi, gdzie istnieje życieŁącznie wszystkie biomy i ekosystemy

Jak rozpoznać biom krok po kroku

Krok 1. Sprawdź klimat, a nie tylko wygląd krajobrazu

Sam widok krajobrazu może być mylący. Piaszczysty teren nie zawsze jest pustynią, a teren bez drzew nie musi być tundrą. Pierwsze pytanie powinno dotyczyć klimatu: czy przez większość roku jest ciepło, chłodno czy bardzo zimno? Czy temperatury mocno zmieniają się między latem a zimą? Czy opady są regularne, sezonowe, czy niemal nie występują?

Wysokie temperatury i intensywne opady przez większość roku sprzyjają lasom równikowym. Ciepło połączone z wyraźną porą suchą częściej prowadzi do rozwoju sawanny. Umiarkowane opady i silna sezonowość temperatur są typowe dla biomów strefy umiarkowanej. Długie mroźne zimy oraz krótki okres wzrostu roślin wskazują natomiast na tajgę lub tundrę.

Pomocna jest prosta zasada: klimat określa możliwości, a roślinność pokazuje rezultat. Jeśli w danym miejscu regularnie brakuje wody, nie powstanie zwarty las, nawet jeżeli gleba jest żyzna. Jeżeli sezon wegetacyjny trwa kilka tygodni, wysokie drzewa nie zdążą rosnąć tak jak w strefie umiarkowanej lub tropikalnej.

Krok 2. Zidentyfikuj dominujące formy roślinności

Po ocenie klimatu należy sprawdzić, jakie rośliny budują krajobraz. Nie chodzi o pojedynczy gatunek, ale o dominującą strukturę roślinności. W wilgotnych lasach tropikalnych widoczne są wysokie drzewa tworzące kilka pięter, liany oraz epifity, czyli rośliny rosnące na innych roślinach, lecz niepobierające od nich pokarmu.

Przewaga traw z rozproszonymi drzewami może wskazywać na sawannę. Jeśli drzewa niemal nie występują, a krajobraz tworzą trawy i rośliny zielne, bardziej prawdopodobny jest step, preria albo pampa. W tundrze dominują niskie rośliny, ponieważ silny wiatr, niskie temperatury i zmarznięte podłoże utrudniają wzrost drzew.

W biomie pustynnym roślinność jest rzadka i rozmieszczona nieregularnie. Gatunki mogą mieć drobne liście, kolce, mięsiste łodygi magazynujące wodę albo bardzo rozbudowany system korzeniowy. Brak zieleni po długim okresie suszy nie oznacza jednak braku życia: wiele roślin pustynnych pozostaje w formie nasion i rozwija się szybko po opadach.

Krok 3. Poszukaj przystosowań organizmów

Przystosowania są często lepszą wskazówką niż sama lista gatunków. W zimnych biomach zwierzęta ograniczają straty ciepła dzięki gęstemu futru, piórom, tłuszczowi podskórnemu albo zwartym sylwetkom. Niektóre migrują, inne zapadają w sen zimowy lub zmniejszają aktywność. Rośliny tundry rosną nisko przy ziemi, gdzie temperatura jest nieco wyższa niż nad powierzchnią.

Na pustyni organizmy rozwiązują inny problem: muszą zdobyć wodę albo nie tracić jej zbyt szybko. Zwierzęta często wychodzą z kryjówek po zachodzie słońca, a w dzień chowają się w norach. Rośliny ograniczają powierzchnię liści, pokrywają się woskowym nalotem, otwierają aparaty szparkowe głównie nocą lub gromadzą wodę w tkankach.

Na sawannie przystosowaniem jest szybkie wykorzystanie pory deszczowej. Trawy potrafią intensywnie odrastać po opadach i pożarach, a część dużych roślinożerców migruje za wodą oraz świeżą roślinnością. W lesie równikowym kluczowa staje się konkurencja o światło, dlatego rośliny wspinają się po pniach, tworzą rozległe korony albo rosną jako epifity.

Krok 4. Sprawdź, czy obserwacja nie dotyczy tylko lokalnego wyjątku

Miasto, pole uprawne, plantacja, pastwisko czy sztuczny zbiornik wodny nie muszą odzwierciedlać naturalnego biomu regionu. Polska leży w zasięgu biomu lasów umiarkowanych, mimo że w wielu miejscach dominują pola, osiedla i lasy gospodarcze. Krajobraz został mocno przekształcony przez człowieka, ale klimat nadal sprzyjałby lasom liściastym i mieszanym.

Podobnie plantacja sosny w ciepłym regionie nie czyni z niego tajgi, a trawnik w centrum miasta nie jest stepem. Przy rozpoznawaniu biomu trzeba oddzielić roślinność naturalną lub potencjalną od krajobrazu urządzonego przez ludzi. Tip: zestaw mapę klimatu, mapę opadów oraz informacje o naturalnej roślinności danego obszaru.

Ostrożność jest potrzebna również w górach. Na małej odległości poziomej warunki mogą zmieniać się gwałtownie wraz z wysokością. U podnóża rosną lasy, wyżej pojawia się piętro kosodrzewiny, a jeszcze wyżej roślinność przypominająca tundrę. Nie znaczy to jednak, że cały region należy do biomu tundry.

Najważniejsze biomy lądowe na Ziemi – cechy i przykłady

Lasy równikowe i tropikalne

Las równikowy rozwija się tam, gdzie przez większą część roku panują wysokie temperatury, a opady są obfite. Warunki sprzyjają niemal ciągłemu wzrostowi roślin, dlatego roślinność jest gęsta, wysoka i wielopiętrowa. Najwyższe drzewa tworzą koronę, niżej występują kolejne warstwy roślin, a przy ziemi panuje ograniczony dostęp światła.

To jedne z najbogatszych biomów pod względem bioróżnorodności. Żyją tam liczne owady, ptaki, płazy, gady, ssaki, grzyby i rośliny o bardzo wyspecjalizowanych wymaganiach. Duża liczba gatunków nie oznacza jednak automatycznie żyznych gleb. W wielu wilgotnych tropikach składniki odżywcze szybko krążą w żywej biomasie i ściółce, a po wycięciu lasu gleba może szybko tracić produktywność.

Najbardziej znane przykłady to Amazonia, Kotlina Konga i lasy Azji Południowo-Wschodniej. Zagrożeniem jest wylesianie pod uprawy, hodowlę, wydobycie surowców i infrastrukturę. Usunięcie zwartego lasu wpływa nie tylko na gatunki, ale też na obieg wody, lokalne opady i magazynowanie węgla.

Sawanna

Sawanna to biom ciepłych obszarów, w którym przez rok wyraźnie zaznaczają się dwie pory: deszczowa i sucha. Dominują trawy, a drzewa oraz krzewy rosną pojedynczo albo w niewielkich skupiskach. Nie tworzą zwartego lasu, ponieważ okresowy niedobór wody, wypas zwierząt i pożary ograniczają rozwój gęstej roślinności drzewiastej.

Najbardziej charakterystyczne sawanny znajdują się w Afryce, ale występują też w Ameryce Południowej, Australii i Indiach. Można tam spotkać duże roślinożerne ssaki, takie jak zebry, antylopy, żyrafy czy słonie, a także drapieżniki polujące na otwartych przestrzeniach. W innych częściach świata skład gatunkowy jest inny, lecz zasada działania biomu pozostaje podobna: życie organizuje rytm opadów i suszy. [3]

Podczas rozpoznawania sawanny warto sprawdzić trzy cechy: przewagę traw, obecność rozproszonych drzew oraz wyraźną porę suchą. Nie należy mylić sawanny z suchym polem, pastwiskiem ani stepem. Step zwykle występuje w chłodniejszym lub umiarkowanym klimacie i ma znacznie mniej drzew.

Stepy, prerie i pampy

Biomy trawiaste strefy umiarkowanej noszą różne nazwy zależnie od regionu. Step występuje głównie w Eurazji, preria w Ameryce Północnej, a pampa w Ameryce Południowej. Łączy je dominacja traw i innych roślin zielnych oraz mała liczba drzew.

Drzew jest niewiele przede wszystkim dlatego, że opadów nie wystarcza do utrzymania zwartego lasu albo regularne pożary, silne wiatry i wypas utrudniają ich rozwój. Wiele traw ma głębokie systemy korzeniowe, dzięki którym może przetrwać okres suszy i szybko odrastać po zgryzaniu lub pożarze.

Naturalne obszary trawiaste są ważne dla licznych owadów zapylających, gryzoni, ptaków i dużych roślinożerców. Jednocześnie należą do biomów silnie przekształconych przez rolnictwo. Żyzne gleby stepowe i preriowe często wykorzystuje się do uprawy zbóż, dlatego naturalne fragmenty tego biomu zachowały się w wielu miejscach tylko w niewielkich płatach.

Wskazówka rozpoznawcza: jeśli krajobraz jest rozległy, otwarty i zdominowany przez trawy, ale klimat obejmuje chłodne zimy lub gorące, suche lata, bardziej prawdopodobny jest step albo preria niż sawanna.

Pustynie i półpustynie

Pustynia to biom, w którym przez długi czas występuje bardzo mało opadów. Najważniejszą cechą pustyni nie jest piasek, lecz niedobór dostępnej wody. Pustynie mogą być piaszczyste, kamieniste, żwirowe, solniskowe, a nawet lodowe. Antarktyda, mimo że jest pokryta lodem, jest uznawana za pustynię polarną, ponieważ otrzymuje bardzo mało opadów.

Na gorących pustyniach dni bywają bardzo ciepłe, lecz noce mogą być chłodne. Rośliny występują rzadko i są przystosowane do oszczędzania wody. Kaktusy, sukulenty i inne rośliny pustynne mogą magazynować wodę, ograniczać powierzchnię liści albo rozwijać korzenie sięgające głęboko w podłoże.

Zwierzęta pustynne często prowadzą nocny tryb życia. W dzień ukrywają się w cieniu, szczelinach skalnych lub norach, gdzie temperatura jest niższa. Przykładami są fenki, gryzonie pustynne, jaszczurki, skorpiony i liczne owady. Niektóre gatunki potrafią przez długi czas obywać się bez bezpośredniego picia wody, ponieważ pozyskują ją z pokarmu i procesów zachodzących w organizmie.

Ostrzeżenie: nie każda sucha okolica jest pustynią. Obszar może należeć do półpustyni, suchego stepu albo sezonowo przesuszonej sawanny. Przed nazwaniem biomu sprawdź długoterminowe dane o opadach, a nie tylko pogodę z jednego roku.

Lasy liściaste i mieszane strefy umiarkowanej

Lasy umiarkowane rozwijają się tam, gdzie występują wyraźne pory roku, umiarkowane opady i okres zimowego spoczynku roślin. W lasach liściastych dominują drzewa zrzucające liście na zimę, między innymi dęby, buki, klony, graby i lipy. W lasach mieszanych obok nich rosną też gatunki iglaste, takie jak sosny, świerki lub jodły.

Jesienne zrzucanie liści jest ważnym przystosowaniem. Drzewa ograniczają w ten sposób utratę wody w okresie, gdy podłoże może być zamarznięte, a pobieranie wody utrudnione. Wiosną, wraz ze wzrostem temperatury i dostępności światła, rośliny ponownie rozpoczynają intensywny wzrost.

W tym biomie żyją między innymi jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki, wilki, liczne ptaki i bezkręgowce. Wiele zwierząt zmienia zachowanie zależnie od pory roku: gromadzi zapasy, zapada w sen zimowy, zmienia miejsce żerowania albo ogranicza aktywność.

Polska znajduje się przede wszystkim w zasięgu lasów strefy umiarkowanej. W praktyce naturalne lasy zostały w dużej mierze zastąpione przez pola, miasta, drogi i lasy gospodarcze. Rozpoznając biom regionu, należy więc pytać nie tylko „co rośnie tutaj teraz?”, ale też „jaka roślinność rozwinęłaby się bez stałej działalności człowieka?”.

Tajga, czyli borealne lasy iglaste

Tajga jest rozległym biomem lasów iglastych półkuli północnej. Występuje przede wszystkim w Kanadzie, na Alasce, w Skandynawii i w Rosji. Panują tam długie, mroźne zimy oraz krótkie lato, podczas którego rośliny muszą szybko przejść okres wzrostu i rozmnażania.

Dominują świerki, sosny, jodły i modrzewie. Igły tych drzew mają małą powierzchnię i są zwykle pokryte warstwą wosku, co ogranicza utratę wody. Stożkowaty pokrój wielu drzew pomaga zrzucać śnieg z gałęzi, dzięki czemu nie łamią się one tak łatwo pod jego ciężarem.

W tajdze można spotkać łosie, niedźwiedzie, rysie, wilki, rosomaki, zające i liczne ptaki. Zimą dostępność pokarmu spada, dlatego część zwierząt migruje, zapada w sen zimowy albo zmienia dietę. Gleby tajgi są często kwaśne i ubogie, ponieważ niskie temperatury spowalniają rozkład szczątków organicznych.

Nie należy utożsamiać każdego lasu iglastego z tajgą. Las sosnowy w Polsce nie jest automatycznie tajgą, ponieważ decydujące znaczenie ma klimat całego regionu, długość zimy i naturalny zasięg roślinności borealnej.

Tundra

Tundra występuje głównie na dalekiej północy, powyżej granicy naturalnego występowania lasów. Jest też obecna wysoko w górach jako tundra wysokogórska. Warunki są tam bardzo trudne: zimy są długie, lato krótkie i chłodne, a silne wiatry ograniczają wzrost roślin.

Typową cechą tundry jest brak drzew. Nie wynika to z jednego czynnika, lecz z połączenia niskich temperatur, krótkiego sezonu wegetacyjnego, wiatru oraz często występującej wieloletniej zmarzliny. Jest to warstwa gruntu, która pozostaje zamarznięta przez co najmniej dwa kolejne lata, a często przez znacznie dłuższy czas. [2]

W tundrze rosną mchy, porosty, turzyce, trawy i niskie krzewinki. Rośliny są niskie, ponieważ przy powierzchni gruntu panują łagodniejsze warunki niż wyżej. Zwierzęta, takie jak renifery, lisy polarne, lemingi, sowy śnieżne czy piżmowoły, mają przystosowania chroniące przed zimnem i niedoborem pożywienia.

Kryterium sprawdzające: otwarty, bezdrzewny teren będzie tundrą tylko wtedy, gdy ograniczeniem dla drzew jest przede wszystkim bardzo zimny klimat lub wysokość nad poziomem morza. Bezdrzewna równina w cieplejszym regionie może być stepem, sawanną albo pustynią.

Roślinność śródziemnomorska i zarośla twardolistne

W regionach o gorących, suchych latach oraz łagodnych, wilgotniejszych zimach występuje biom zarośli i lasów twardolistnych. Spotyka się go wokół Morza Śródziemnego, w Kalifornii, środkowym Chile, Kraju Przylądkowym w Afryce Południowej oraz w południowo-zachodniej Australii.

Rośliny tego biomu mają zwykle małe, skórzaste liście pokryte woskiem. Takie liście zmniejszają parowanie wody podczas letniej suszy. Wiele gatunków dobrze znosi pożary: może odrastać z korzeni, wypuszczać nowe pędy albo kiełkować po ogrzaniu nasion.

Najczęściej krajobraz tworzą niskie drzewa, krzewy i zarośla, a nie wysokie, zwarte lasy. W zależności od regionu można spotkać dęby korkowe, oliwki, wawrzyny, aromatyczne zioła oraz liczne rośliny odporne na suszę.

Krótka checklista: jak przypisać miejsce do biomu

  1. Ustal położenie i wysokość. Sprawdź szerokość geograficzną, odległość od oceanu oraz wysokość nad poziomem morza.
  2. Sprawdź temperaturę w skali roku. Zwróć uwagę na długość zimy, długość lata i amplitudę temperatur.
  3. Porównaj opady z parowaniem. Sama liczba opadów nie wystarcza; w gorącym klimacie woda szybciej wyparowuje.
  4. Oceń dominującą roślinność. Ustal, czy przeważają drzewa, trawy, krzewy, mchy, porosty czy rośliny rzadko rozmieszczone.
  5. Poszukaj przystosowań. Igły, kolce, mięsiste łodygi, niskie formy roślin, migracje i aktywność nocna są ważnymi wskazówkami.
  6. Wyklucz wpływ człowieka. Sprawdź, czy oglądany teren nie jest plantacją, pastwiskiem, polem uprawnym lub miejskim parkiem.
  7. Sprawdź źródła. Porównaj obserwację z mapą klimatyczną, mapą roślinności potencjalnej i opisem regionu.

Najczęstsze błędy podczas rozpoznawania biomów

  • Ocenianie biomu po jednym zdjęciu. Fotografia może przedstawiać wyjątkowo suchy sezon, obszar po pożarze albo fragment silnie przekształcony.
  • Mylenie pustyni z miejscem piaszczystym. O pustyni decyduje niedobór opadów, a nie obecność wydm.
  • Mylenie tundry ze stepem. Oba biomy mogą być bezdrzewne, ale tundra jest związana z zimnem i bardzo krótkim okresem wzrostu roślin.
  • Pytania od czytelników

    Pytanie czytelnika

    Czy biom można rozpoznać wyłącznie po wyglądzie krajobrazu?

    Odpowiedź redakcji: Nie. Wygląd może być mylący, dlatego trzeba uwzględnić także klimat, opady, dominującą roślinność i przystosowania organizmów.
    Pytanie czytelnika

    Czy plantacja sosny oznacza, że znajdujemy się w tajdze?

    Odpowiedź redakcji: Nie. O przynależności do biomu decydują głównie warunki klimatyczne i naturalna roślinność całego regionu, a nie pojedyncza plantacja.
    Pytanie czytelnika

    Czy w górach może występować roślinność podobna do tundry?

    Odpowiedź redakcji: Tak. Wraz ze wzrostem wysokości temperatura spada, a okres wegetacyjny się skraca, dlatego wyżej może pojawić się roślinność przypominająca tundrę.
    Pytanie czytelnika

    Czym różni się biom od ekosystemu?

    Odpowiedź redakcji: Biom to rozległy typ środowiska obejmujący wiele podobnych ekosystemów. Ekosystem jest konkretnym układem organizmów i elementów nieożywionych w określonym miejscu.

Źródła